Δρ Ιωάννης Κατσούλης
Μαιευτήρας – Γυναικολόγος
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
Το παρόν κείμενο αποτελεί γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά εξατομικευμένη ιατρική συμβουλή. Για προσωπικά ιατρικά ερωτήματα, απευθυνθείτε στον θεράποντα ιατρό σας.
Σύντομη περίληψη
Η οστεοπόρωση αποτελεί μία από τις συχνότερες χρόνιες παθήσεις στις γυναίκες, με σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής και στη δημόσια υγεία. Η απώλεια οστικής μάζας επιταχύνεται μετά την εμμηνόπαυση, ενώ παράγοντες όπως η ηλικία, η κληρονομικότητα, η διατροφή και ο τρόπος ζωής επηρεάζουν σημαντικά τον κίνδυνο. Το άρθρο παρουσιάζει τα επιδημιολογικά δεδομένα, τους παράγοντες κινδύνου, τη φυσιολογία της οστικής μάζας, τις μεθόδους πρόληψης και τις σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές.
Εισαγωγή
Η οστεοπόρωση είναι μια συστηματική νόσος του σκελετού που χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής μάζας και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής του οστού, οδηγώντας σε αυξημένο κίνδυνο καταγμάτων. Αποτελεί σημαντικό πρόβλημα υγείας, ιδιαίτερα στις γυναίκες, λόγω της φυσιολογίας του γυναικείου σκελετού και των ορμονικών αλλαγών που συμβαίνουν κατά την εμμηνόπαυση.
Επιδημιολογικά στοιχεία
Η οστεοπόρωση έχει υψηλή συχνότητα παγκοσμίως και η επίπτωσή της αυξάνεται με τη γήρανση του πληθυσμού.
- Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, 1 στους 8 πολίτες θα υποστεί κάταγμα σπονδυλικής στήλης.
- Στις ΗΠΑ, περίπου 20 εκατομμύρια άτομα πάσχουν από οστεοπόρωση και 1,5 εκατομμύριο θα υποστούν κάταγμα ετησίως.
- Παγκοσμίως, 45% των γυναικών θα εμφανίσουν οστεοπόρωση κάποια στιγμή στη ζωή τους.
- Το 19% των γυναικών που νοσούν βρίσκονται ακόμη πριν την εμμηνόπαυση.
- Στην Ελλάδα, περίπου 28% των γυναικών άνω των 50 ετών παρουσιάζουν οστεοπενία ή οστεοπόρωση.
Τα κατάγματα, ιδιαίτερα της σπονδυλικής στήλης και του ισχίου, αποτελούν σημαντική αιτία νοσηρότητας, απώλειας αυτονομίας και αυξημένης θνησιμότητας.
Γιατί η οστεοπόρωση αφορά κυρίως τις γυναίκες
Οι γυναίκες εμφανίζουν οστεοπόρωση συχνότερα από τους άνδρες για πολλούς λόγους:
- Διαθέτουν μικρότερη οστική μάζα από τη φύση τους.
- Η κύηση και ο θηλασμός επηρεάζουν προσωρινά τα αποθέματα ασβεστίου.
- Οι αλλαγές στον τρόπο ζωής (καθιστική ζωή, δίαιτες) επιβαρύνουν τον σκελετό.
- Η γήρανση του πληθυσμού και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αυξάνουν τη διάρκεια έκθεσης στον κίνδυνο.
- Η εμμηνόπαυση αποτελεί καθοριστικό σημείο, καθώς η απότομη πτώση των οιστρογόνων επιταχύνει την απώλεια οστικής μάζας.
Οστική μάζα και ηλικία
Η οστική μάζα αυξάνεται μέχρι την ηλικία των 25–30 ετών, όπου επιτυγχάνεται η μέγιστη οστική πυκνότητα.
Μετά τα 35 έτη, αρχίζει μια φυσιολογική, αργή απώλεια οστού με ρυθμό 0,3–0,5% ετησίως.
Μετά την εμμηνόπαυση, η απώλεια επιταχύνεται σημαντικά και μπορεί να φτάσει το 1–3% ετησίως, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αγγίζει το 7–8%.
Όσο υψηλότερη είναι η οστική μάζα που έχει αποκτηθεί στη νεότητα, τόσο μικρότερος ο κίνδυνος οστεοπόρωσης αργότερα.
Μορφές της νόσου
- Ιδιοπαθής οστεοπόρωση
- Μεταεμμηνοπαυσιακή (Τύπος Ι): εμφανίζεται συνήθως στις ηλικίες 45–50 ετών.
- Γεροντική (Τύπος ΙΙ): αφορά κυρίως άτομα 70–75 ετών.
- Δευτεροπαθής οστεοπόρωση
Οφείλεται σε:
- Παθήσεις (π.χ. υπερπαραθυρεοειδισμός, δυσαπορρόφηση, ρευματοειδής αρθρίτιδα)
- Φαρμακευτικές αγωγές (π.χ. κορτιζόνη)
- Καταχρήσεις (κάπνισμα, αλκοόλ)
Παράγοντες κινδύνου
Μη τροποποιήσιμοι παράγοντες
- Κληρονομικότητα
- Γυναικείο φύλο
- Εμμηνόπαυση ή υστερεκτομή με αφαίρεση ωοθηκών
- Ηλικία άνω των 50 ετών
- Μακροχρόνια χρήση κορτιζόνης
- Συνοδά νοσήματα (υπερθυρεοειδισμός, ρευματοειδής αρθρίτιδα, δυσαπορρόφηση)
Τροποποιήσιμοι παράγοντες
- Πρόωρη εμμηνόπαυση (<45 ετών)
- Παρατεταμένη αμηνόρροια (>1 έτος)
- Διατροφή φτωχή σε ασβέστιο και βιταμίνη D
- Έλλειψη σωματικής άσκησης
- Χαμηλό σωματικό βάρος
- Κάπνισμα και υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
- Λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων
Ο ρόλος των οιστρογόνων
Τα οιστρογόνα:
- Αναστέλλουν την οστική απορρόφηση
- Ενισχύουν τη δράση των οστεοβλαστών
- Προστατεύουν τόσο το σπογγώδες όσο και το συμπαγές οστό
Οι συχνότερες θέσεις καταγμάτων είναι:
- Σπονδυλική στήλη (40%)
- Ισχίο (20%)
- Κερκίδα (20%)
Πρόληψη
Πρωτογενής πρόληψη
- Καθημερινή πρόσληψη 1–1,5 g ασβεστίου
- Λήψη 400–800 IU βιταμίνης D
- Σωματική άσκηση 3–4 ώρες την εβδομάδα
- Διατήρηση φυσιολογικού βάρους
- Αποφυγή καπνίσματος και αλκοόλ
- Ρύθμιση ορμονών σε περιπτώσεις αμηνόρροιας
- Προσαρμογή φαρμακευτικών αγωγών όπου είναι δυνατόν
Δευτερογενής πρόληψη
Στόχος: εντοπισμός οστεοπενίας πριν εξελιχθεί σε οστεοπόρωση.
Η μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA) συνιστάται:
- Μετά την εμμηνόπαυση κάθε 1–2 χρόνια
- Σε αμηνόρροια >1 έτος
- Πριν από μακροχρόνια κορτιζονοθεραπεία
- Σε ακτινολογική παραμόρφωση σπονδυλικής στήλης
- Μετά από ελαφρύ κάταγμα
- Σε ισχυρό οικογενειακό ιστορικό
Θεραπεία
Στόχοι θεραπείας
- Αναστολή περαιτέρω οστικής απώλειας
- Αύξηση οστικής μάζας
- Μείωση κινδύνου καταγμάτων
Κατηγορίες φαρμάκων
- Ασβέστιο
- Βιταμίνη D
- Διφωσφονικά
- Στρόντιο
- Καλσιτονίνη
- Τεριπαρατίδη
- Παραθορμόνη
- Δενοσουμάμπη
- Οιστρογόνα
- SERM (π.χ. ραλοξιφαίνη)
- Τιμπολόνη
- Αναβολικά στεροειδή
Οιστρογόνα — οφέλη και κίνδυνοι
Οφέλη:
- Διατήρηση οστικής μάζας
- Ανακούφιση κλιμακτηριακών συμπτωμάτων
- Πιθανή καρδιοπροστασία
- Μείωση κινδύνου ενδομητρίου/παχέος εντέρου όταν συνδυάζονται με προγεστερόνη
Κίνδυνοι:
- Αυξημένος κίνδυνος καρκίνου μαστού μετά από >5 έτη
- Θρομβοεμβολικά επεισόδια
- Αγγειακά εγκεφαλικά
- Κίνδυνος καρκίνου ενδομητρίου χωρίς προγεστερόνη
SERM — Ραλοξιφαίνη
- Προστατεύει μαστό και ενδομήτριο
- Ενισχύει οστική μάζα
- Μπορεί να αυξήσει εξάψεις
Τιμπολόνη
- Ήπια οιστρογονική δράση
- Δεν επιβαρύνει τον μαστό
- Ανακουφίζει κλιμακτηριακά συμπτώματα
- Πιθανή αιμορραγία ή ηπατική επιβάρυνση
Πριν την έναρξη θεραπείας
Απαιτείται:
- Αναλυτικό ιατρικό ιστορικό
- Κλινική εξέταση
- Εργαστηριακός έλεγχος (σάκχαρο, ηπατικά ένζυμα, λιπίδια)
- Μαστογραφία
- Καρδιολογικός έλεγχος
- Συζήτηση για στόχους και προσδοκίες
Η ενημερωμένη συναίνεση είναι απαραίτητη.
Συμπεράσματα
Η οστεοπόρωση είναι μια νόσος που προλαμβάνεται και θεραπεύεται. Η πρόληψη αποτελεί τον σημαντικότερο στόχο και πρέπει να ξεκινά από τη νεαρή ηλικία. Η θεραπεία είναι εξατομικευμένη, ανάλογα με την ηλικία, το ιστορικό και τους παράγοντες κινδύνου. Η εμμηνόπαυση δεν αποτελεί τέλος, αλλά ένα σημείο καμπής που απαιτεί προσοχή και σωστή καθοδήγηση.
