Δρ Ιωάννης Κατσούλης
Μαιευτήρας – Γυναικολόγος
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
Το παρόν κείμενο αποτελεί γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά εξατομικευμένη ιατρική συμβουλή. Για προσωπικά ιατρικά ερωτήματα, απευθυνθείτε στον θεράποντα ιατρό σας.
Τι είναι η υπογονιμότητα;
Η υπογονιμότητα ορίζεται ως η αδυναμία επίτευξης κύησης μετά από 12 μήνες ελεύθερων, τακτικών επαφών. Διακρίνεται σε:
- Πρωτοπαθή υπογονιμότητα: όταν δεν έχει υπάρξει ποτέ κύηση.
- Δευτεροπαθή υπογονιμότητα: όταν έχει υπάρξει τουλάχιστον μία κύηση στο παρελθόν, ανεξάρτητα από την έκβασή της.
Η υπογονιμότητα αποτελεί ένα συχνό πρόβλημα που επηρεάζει σημαντικά την ψυχολογία και την ποιότητα ζωής του ζευγαριού.
Στατιστικά δεδομένα – Πόσο συχνή είναι η υπογονιμότητα;
- Ένα υγιές ζευγάρι έχει πιθανότητα 25% ανά κύκλο να επιτύχει κύηση.
- 84% των ζευγαριών θα επιτύχει κύηση μέσα σε 12 μήνες.
- Από τα υπόλοιπα, οι μισοί θα επιτύχουν κύηση μέσα στον δεύτερο χρόνο.
- Συνολικά, 1 στα 6 ζευγάρια (10–15%) αντιμετωπίζει πρόβλημα υπογονιμότητας.
Η συχνότητα αυξάνεται τα τελευταία χρόνια, κυρίως λόγω της αύξησης της ηλικίας τεκνοποίησης και της επιδείνωσης παραγόντων που αφορούν τόσο τη γυναίκα όσο και τον άνδρα.
Αιτίες υπογονιμότητας
Η υπογονιμότητα μπορεί να οφείλεται:
- 35–40% σε ανδρικό παράγοντα
- 40% σε γυναικείο παράγοντα
- 10–15% σε συνδυαστικό παράγοντα
- 10% παραμένει ανεξήγητη
Ηλικία και υπογονιμότητα
Η ηλικία αποτελεί καθοριστικό παράγοντα:
- 1 στις 3 γυναίκες άνω των 35 ετών θα αντιμετωπίσει πρόβλημα γονιμότητας.
- 1 στους 25 άνδρες έχει χαμηλή ποιότητα σπέρματος.
- 1 στους 35 άνδρες είναι πλήρως υπογόνιμος.
Γυναικεία υπογονιμότητα – Αναλυτικά
Οι κυριότερες αιτίες είναι:
- Διαταραχές ωοθυλακιορρηξίας (40%)
Περιλαμβάνουν:
- Ανωοθυλακιορρηκτικούς κύκλους
- Πολυκυστικές ωοθήκες
- Ορμονικές διαταραχές
- Παθήσεις σαλπίγγων και πυέλου (40%)
Όπως:
- Ενδομητρίωση
- Ινομυώματα
- Συγγενείς ανωμαλίες
- Λοιμώξεις
- Συμφύσεις
- Άλλες αιτίες (10%)
- Κατάχρηση ουσιών
- Σεξουαλική δυσλειτουργία
- Παράγοντες τρόπου ζωής
- Ανεξήγητη υπογονιμότητα (10%)
Όταν όλες οι εξετάσεις είναι φυσιολογικές.
Ανδρική υπογονιμότητα
Οι συχνότερες αιτίες περιλαμβάνουν:
- Κατάχρηση ουσιών
- Επαγγελματική έκθεση σε τοξικούς παράγοντες
- Λοιμώξεις (προστατίτιδα, επιδιδυμίτιδα, ορχίτιδα)
- Ορμονικές διαταραχές
- Κιρσοκήλη
- Σεξουαλική δυσλειτουργία
- Γενετικές ή ανατομικές ανωμαλίες
- Ηλικία
Έλεγχος της γυναίκας
Ο διαγνωστικός έλεγχος περιλαμβάνει:
- Αναλυτικό ιατρικό ιστορικό
- Κλινική εξέταση
- Υπερηχογράφημα μήτρας και ωοθηκών
- Ορμονικό έλεγχο (3η και 21η ημέρα κύκλου)
- Υστεροσαλπιγγογραφία (7η–10η ημέρα)
- Λαπαροσκόπηση όπου ενδείκνυται
- Μικροβιολογικό έλεγχο κόλπου και τραχήλου
- Τεστ τραχηλικής βλέννης μετά από επαφή
Έλεγχος του άνδρα
Ο βασικός έλεγχος περιλαμβάνει:
- Σπερμοδιάγραμμα (με 3–5 ημέρες αποχής)
- Ιατρικό ιστορικό και κλινική εξέταση
- Καλλιέργεια σπέρματος
- Ορμονικό έλεγχο
- Υπερηχογράφημα οσχέου
- Ακτινολογικό έλεγχο όπου χρειάζεται
- Βιοψία όρχεος σε ειδικές περιπτώσεις
- Γενετικό έλεγχο
Αντιμετώπιση της υπογονιμότητας – Βασικές αρχές
Η θεραπεία πρέπει να είναι:
- Αιτιολογική (στοχευμένη στο αίτιο)
- Έγκαιρη
- Συνδυαστική όταν χρειάζεται
- Κλιμακωτή: από τις λιγότερο επεμβατικές στις πιο επεμβατικές μεθόδους
- Ολιστική, με συμμετοχή πολλών ειδικοτήτων
- Ψυχολογικά υποστηρικτική, καθώς η υπογονιμότητα επιβαρύνει έντονα το ζευγάρι
Αντιμετώπιση ανδρικού παράγοντα
- Διακοπή καπνίσματος και αλκοόλ
- Απώλεια βάρους (ιδίως αν BMI >29)
- Φαρμακευτική αγωγή σε λοιμώξεις ή ορμονικές διαταραχές
- Χειρουργική αντιμετώπιση (π.χ. κιρσοκήλη)
- Ψυχολογική υποστήριξη
- Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή
Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή στον άνδρα
- Ενδομήτρια σπερματέγχυση (IUI) σε ήπιες διαταραχές
- Εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF)
- Μικρογονιμοποίηση (ICSI)
- Λήψη σπερματοζωαρίων από βιοψία όρχεος όπου απαιτείται
Αντιμετώπιση γυναικείου παράγοντα
- Διακοπή καπνίσματος και αλκοόλ
- Απώλεια βάρους
- Φαρμακευτική αγωγή
- Χειρουργική αντιμετώπιση
- Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή
- Ψυχολογική υποστήριξη
Φαρμακευτική θεραπεία στη γυναίκα
Χρησιμοποιείται για:
- Πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας
- Ανωοθυλακιορρηκτικούς κύκλους
- Ανεξήγητη υπογονιμότητα
- Πρωτόκολλα εξωσωματικής γονιμοποίησης
Φαρμακευτικοί παράγοντες:
- Αντιοιστρογόνα
- Γοναδοτροπίνες
- Άλλοι παράγοντες ανάλογα με την ένδειξη
Εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF)
Η IVF περιλαμβάνει:
- Διέγερση ωοθηκών για παραγωγή πολλών ωοθυλακίων
- Παρακολούθηση με υπερηχογράφημα και ορμονικό έλεγχο
- Ωοληψία
- Γονιμοποίηση in vitro
- Εμβρυομεταφορά την 3η–5η ημέρα
Η μέθοδος έχει υψηλά ποσοστά επιτυχίας και αποτελεί βασικό εργαλείο στην αντιμετώπιση της υπογονιμότητας.
Χειρουργική αντιμετώπιση στη γυναίκα
Η ενδοσκοπική χειρουργική (λαπαροσκόπηση – υστεροσκόπηση) μπορεί να είναι:
- Διαγνωστική
- Θεραπευτική
Ενδείκνυται σε:
- Ενδομητρίωση
- Ινομυώματα
- Πολύποδες
- Συγγενείς ανωμαλίες
- Διαταραχές σαλπίγγων και πυέλου
Ειδικές περιπτώσεις
Ανεξήγητη υπογονιμότητα
- Συμβουλευτική και ενθάρρυνση
- Παρακολούθηση κύκλου
- Ενδομήτρια σπερματέγχυση
- Εξωσωματική γονιμοποίηση
Διαταραχές τραχηλικής βλέννης
- Ενδομήτρια σπερματέγχυση
Σοβαρές ανατομικές ή γενετικές διαταραχές
- Παρένθετη μήτρα
- Δότρια ωαρίων
- Δότης σπέρματος
Συνοδεύονται από σημαντικά ηθικά και ιατρονομικά ζητήματα που απαιτούν εξειδικευμένη καθοδήγηση.
Συμπεράσματα
- 1 στα 6 ζευγάρια αντιμετωπίζει πρόβλημα υπογονιμότητας.
- Ο έγκαιρος και ολοκληρωμένος έλεγχος αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες επιτυχίας.
- Οι σύγχρονες φαρμακευτικές και χειρουργικές τεχνικές προσφέρουν υψηλά ποσοστά εγκυμοσύνης.
- Σήμερα, ελάχιστα ζευγάρια δεν μπορούν τελικά να επιτύχουν κύηση.
- Η ψυχολογική υποστήριξη είναι εξίσου σημαντική με την ιατρική αντιμετώπιση.
