Δρ Ιωάννης Κατσούλης
Μαιευτήρας – Γυναικολόγος
Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών
Το παρόν κείμενο αποτελεί γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά εξατομικευμένη ιατρική συμβουλή. Για προσωπικά ιατρικά ερωτήματα, απευθυνθείτε στον θεράποντα ιατρό σας.
Τι είναι το δημογραφικό πρόβλημα;
Το δημογραφικό πρόβλημα αφορά τις δυσκολίες που προκύπτουν όταν ο πληθυσμός μιας χώρας μειώνεται, γερνάει ή μεταβάλλεται δυσανάλογα. Οι επιπτώσεις του επηρεάζουν:
- την οικονομία
- την εθνική άμυνα
- την παιδεία
- την υγεία
- το ασφαλιστικό σύστημα
- τη μετανάστευση και την κοινωνική συνοχή
Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα ανάμεσα στις χώρες με τα πιο έντονα δημογραφικά προβλήματα στην Ευρώπη.
Πώς δημιουργείται το δημογραφικό πρόβλημα;
Το δημογραφικό πρόβλημα διαμορφώνεται από τρεις βασικούς άξονες:
- Πτώση της γεννητικότητας
Ο Συντελεστής Ολικής Γονιμότητας (ΣΟΓ) δείχνει τον μέσο αριθμό παιδιών ανά γυναίκα. Για να ανανεώνεται ο πληθυσμός, ο ΣΟΓ πρέπει να είναι 2,1.
Στην Ελλάδα:
- Το 2012 ο ΣΟΓ ήταν 1,2 παιδιά ανά γυναίκα
- Η χώρα βρισκόταν στη 199η θέση ανάμεσα σε 220 χώρες
- Οι γεννήσεις το 2012 ήταν μόλις 110.371
Η Ελλάδα δεν ανανεώνει τις γενιές της εδώ και δεκαετίες.
- Πορεία της θνησιμότητας
Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής είναι θετική εξέλιξη, αλλά όταν συνδυάζεται με χαμηλές γεννήσεις, οδηγεί σε γήρανση του πληθυσμού.
- Μετακινήσεις πληθυσμού
- Μετανάστευση νέων στο εξωτερικό
- Αστικοποίηση στο εσωτερικό
- Είσοδος και έξοδος ξένων πληθυσμών
Όλα αυτά αλλάζουν τη δημογραφική ισορροπία.
Αίτια της υπογεννητικότητας
- Υπογονιμότητα
Η υπογονιμότητα αυξάνεται λόγω:
- υψηλότερης ηλικίας τεκνοποίησης
- αύξησης σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων
- περιβαλλοντικών παραγόντων
- ψυχικών διαταραχών και άγχους
- αύξησης των αμβλώσεων
- Αλλαγή τρόπου ζωής
- Νέο μοντέλο οικογένειας
- Αύξηση αναγκών και κόστους ανατροφής παιδιών
- Αύξηση διαζυγίων και μείωση γάμων
- Ανεργία και οικονομική ανασφάλεια
- Ανεπαρκής προστασία της μητρότητας
- Ευμάρεια και αναβλητικότητα
- Μετανάστευση
- «Αιμορραγία» νέων και μορφωμένων ανθρώπων προς το εξωτερικό
- Αστικοποίηση που αποδυναμώνει την περιφέρεια
- Μεταναστευτικές ροές που αλλάζουν τη σύνθεση του πληθυσμού
Γήρανση του πληθυσμού
Η Ελλάδα γερνάει με ταχύτερο ρυθμό από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Αιτίες:
- Αύξηση προσδόκιμου ζωής
- Μείωση γεννήσεων
- Μετανάστευση νέων
- Γεωγραφικές ιδιαιτερότητες που δυσκολεύουν την πρόσβαση σε υπηρεσίες
Η γήρανση οδηγεί σε αυξημένες ανάγκες υγείας, φροντίδας και συντάξεων.
Συρρίκνωση του πληθυσμού – Πού οδηγεί;
Η μείωση του πληθυσμού έχει άμεσες επιπτώσεις:
- Εθνική ασφάλεια
Λιγότεροι νέοι → μικρότερη στρατιωτική επάρκεια.
- Εργατικό δυναμικό
Η παραγωγική ηλικία μειώνεται → μείωση εθνικού πλούτου.
- Ασφαλιστικό σύστημα
Λιγότεροι εργαζόμενοι → δυσκολία χρηματοδότησης συντάξεων και υγειονομικής περίθαλψης.
- Υγεία
Αύξηση ηλικιωμένων → αυξημένες ανάγκες για ιατρική φροντίδα.
- Παιδεία
Μείωση μαθητών → κλείσιμο σχολείων, υποβάθμιση δομών.
- Οικονομία
Μείωση κατανάλωσης, επενδύσεων και ανάπτυξης.
Συνέπειες του δημογραφικού προβλήματος
- Οι γενιές δεν ανανεώνονται
- Η παραγωγική ηλικία συρρικνώνεται
- Το κράτος καλείται να συντηρήσει μεγάλο ηλικιωμένο πληθυσμό
- Η περιφέρεια ερημώνει
- Η οικονομία χάνει δυναμική
- Η κοινωνική συνοχή δοκιμάζεται
Το δημογραφικό δεν είναι απλώς αριθμοί — είναι το μέλλον της χώρας.
Αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος
- Στήριξη της οικογένειας
- Οικονομικά κίνητρα
- Φορολογικές ελαφρύνσεις
- Προγράμματα στέγασης
- Στήριξη της μητρότητας
- Επαρκείς άδειες
- Προστασία εργασίας
- Πρόσβαση σε παιδικούς σταθμούς
- Κίνητρα για τεκνοποίηση
- Επιδόματα
- Μείωση κόστους ανατροφής
- Ενίσχυση νέων ζευγαριών
- Ενημέρωση από μικρή ηλικία
Καλλιέργεια κουλτούρας οικογένειας και ενημέρωση για τους κινδύνους της υπογεννητικότητας.
- Ανάσχεση της μετανάστευσης
- Δημιουργία ευκαιριών για νέους
- Ενίσχυση περιφέρειας
- Κίνητρα επαναπατρισμού
- Υποστήριξη του υπογόνιμου ζευγαριού
- Πρόσβαση σε θεραπείες υπογονιμότητας
- Κάλυψη εξόδων εξωσωματικής
- Ενημέρωση και συμβουλευτική
- Ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες
Η Ε.Ε. έχει αναγνωρίσει το πρόβλημα (ψήφισμα 1864/2012, γνωμοδότηση 2011) και προωθεί πολιτικές ενίσχυσης της οικογένειας και της γονιμότητας.
Συμπεράσματα
Το δημογραφικό πρόβλημα αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την Ελλάδα. Η μείωση των γεννήσεων, η γήρανση του πληθυσμού και η μετανάστευση των νέων απειλούν:
- την οικονομία
- την κοινωνική συνοχή
- την εθνική ασφάλεια
- το μέλλον της χώρας
Η λύση απαιτεί εθνική στρατηγική, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και ουσιαστική στήριξη της οικογένειας και της μητρότητας.
.
